Autor: Michał Zgórowski – akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, rektor Narodowego Technicznego Uniwersytetu Ukrainy.

Rok 2008 odznaczył się przepięknym świętem olimpijskim w Pekinie, szokującą wojną na Kaukazie, która oznajmiła powrót świata do modelu dwubiegunowego, a także zmianą liderów wojskowo-politycznych centrów tego modelu – USA i Rosji. Ale potomkowie będą go kojarzyć z innym wydarzeniem – początkiem globalnego kryzysu gospodarczego. Ten kryzys nie ma tymczasowego krótkoterminowego charakteru. Jego istota polega na fundamentalnych reformach gospodarczych, globalnej redystrybucji majątku i dalszych zmianach w świecie prowadzących do pojawienia się nowych ośrodków władzy. Przezwyciężenie kryzysu wymaga głębokiej restrukturyzacji podstaw światowej gospodarki, systemu finansowego, stosunków przemysłowych i zmiany układu technologicznego zglobalizowanego społeczeństwa.

Charakter kryzysu gospodarczego

Zasadniczy charakter tego zjawiska odzwierciedlają wielkie cykle koniunkturalne Kondratiewa (cykle K), które zostały odkryte 80 lat temu przez wybitnego rosyjskiego ekonomistę Nikołaja Kondratiewa. W ciągu ostatnich dwóch stuleci cykle K trwające 40-50 lat, w pełni odpowiadały rzeczywistemu rozwojowi gospodarki. Wykres ilustruje niektóre z cykli K, które obejmują okres od początku ubiegłego wieku i dają podstawy do tworzenia prognoz na kilka dziesięcioleci naprzód.

Analizując te cykle, widzimy, że w ubiegłym stuleciu charakterystycznymi zjawiskami były wielka recesja w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej na upadającej fali trzeciego cyklu K i pierwsza dewaluacja dolara w 1933 roku. Druga dewaluacja dolara w 1971 roku i kryzys naftowy z lat 1973-1975 przypadły na upadającą falę czwartego cyklu K, która przekształciła się w głęboki kryzys gospodarczy zwany stagflacją. Dziś znajdujemy się na upadającej fali piątego cyklu Kondratiewa, której odzwierciedleniem jest kolejny kryzys systemowy.

Poszukiwanie wyjścia z Wielkiej Depresji lat 1929-1933 tchnęło życie w czwarty układ technologiczny: wielkie budownictwo maszyn, lotnictwo cywilne i wojskowe, budownictwo o wysokiej technologii, energetykę przemysłową. Następny kryzys systemowy lat 1971-1975 doprowadziły do rozwoju piątego układu technologicznego: mikroelektroniki, technologii komputerowych, Internetu, telefonii komórkowej.

Istota obecnego kryzysu polega na tym, że po dwudziestoletnim wzroście ekonomicznym, który rozpoczął się w latach 1980-1985, już do 2000 roku potencjał rozwoju gospodarczego piątego układu technologicznego został wyczerpany (A. Ayvazov, „Profil”, Nr 40, 2008 rok). Wyczuwając to, wielki kapitał zaczął przeciekać na rynki spekulacyjne – w hipoteczny i akcyjny rynek, gdzie bez większych wysiłków można było uzyskiwać najwyższe dochody. Zaczął narastać ogromny wirtualny kapitał, który sumarycznie, w ekwiwalencie pieniężnym coraz bardziej odrywał się od rzeczywistych aktywów gospodarki piątego układu technologicznego. Ta luka na początku kryzysu przekroczyła stosunek 10: 1. Rozdęła się ogromna piramida finansowa na kształt „MMM”.

Jak już wielokrotnie podkreślano w prasie, bodźcem do jej upadku był kryzys hipoteczny 2008 roku w USA, masowa wzrost niespłacalności kredytów, problemy ze sprzedażą domów. W wyniku tego kula śniegowa problemów finansowych przetoczyła się po całym świecie.

Potęga rządów różnych krajów w kwestii modernizacji swoich gospodarek, w szczególności wpompowanie 700 mld USD w swój system finansowy i 18 mld USD w przemysł samochodowy, wydzielenie podobnej kwoty przez Centralny Bank Europejski bankom komercyjnym, pożyczki MFW dla Ukrainy w wysokości 16,5 miliardów dolarów itd. – to zaledwie kosmetyczne leczenie poprzedniego systemu finansowego. W swej istocie odchodzi on w przeszłość, o ile jest on odłączony od realnej gospodarki i opiera się na przestarzałym układzie technologicznym. Dlatego będzie on rozpadał się tym szybciej im szybciej podjęte środki zaradcze będą przestawać działać.

W rzeczywistości światowa gospodarka przechodzi do upadającej fali piątego cyklu Kondratiewa. Spowoduje ona trwałą recesję i nieodwracalny kryzys gospodarki realnej i sfery społecznej. W czasie tego kryzysu nastąpi globalna redystrybucja majątku kosztem „wypalania» ogromnych ilości wirtualnego kapitału, bankructwa wciągniętych w niego banków, firm, dużych przedsiębiorstw, a także dewaluacji głównych światowych walut. Procesowi temu towarzyszyć będzie jednoczesny proces wykupu realnych aktywów gospodarki światowej przez silniejszych i bardziej inteligentnych „potentatów”, którzy będą mnożyć swój majątek kosztem słabszych i mniej inteligentnych. Zmniejszy się globalne zużycie energii i konsumpcja ogółem, co doprowadzi do tymczasowego spadku cen ropy naftowej i gazu.

Nasilą się spory handlowe między USA, Europą, Eurazją, Azją Południowo-Wschodnią. Z powodu osłabienia globalnych więzi gospodarczych zaczną się kształtować nowe rynki regionalne z ich dominującymi walutami, zacznie się budowa zamkniętych samowystarczalnych gospodarczych enklaw. Będzie postępować przechodzenie do świata wielobiegunowego z nowymi ośrodkami władzy.

Głównymi regionalnymi klastrami na tym etapie są północnoamerykański na czele ze Stanami Zjednoczonymi, Zachodnioeuropejski na czele z UE, eurazjatycki na czele z Rosją, Azji i Pacyfiku (APEC grupa państw kierowana przez Chiny i Japonię). Przy tym stosunki gospodarcze pomiędzy dwoma ostatnimi klastrami stopniowo będą się nasilać, a w czasie kryzysu kraje, które zbudowały model państwowego kapitalizmu (Chiny, Rosja, kraje skandynawskie), będą bardziej skuteczne w porównaniu z krajami, które głoszą liberalną gospodarkę. Do tej ostatniej grupy należy także Ukraina.

W procesie restrukturyzacji gospodarki i relacji w sferze przemysłowej na upadającej fali piątego cyklu K ma zrodzić się nowy układ technologiczny, którego podstawę będą stanowiły nie energetyka węglowodorowa tylko bioinżynieria, inżynieria genetyczna, nauki o człowieku oraz chemia kosmiczna.

W dłuższej perspektywie, która zbiega się w czasie ze wzrostową falą szóstego cyklu K geostrategiczny potencjał Ukrainy i wysoki poziom edukacji ludzi umożliwią rozwój kapitału ludzkiego, który będzie stanowić zarazem motor napędowy i fundament („kamień węgielny”) narodu. Jeśli za cel nadrzędny postawi się kształcenie młodego pokolenia ukraińskich polityków, naukowców i dyplomatów, zdolnego konkurować w świecie, Ukraina w pierwszej połowie XXI wieku skazana będzie na sukces. Prawidłowo zaplanowane strategiczne zastosowanie wiedzy, rozwój nauki i technologii stworzy pokolenie Ukraińców, które będzie w stanie wynieść swój kraj na poziom krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Relacje Ukrainy z Rosją, Unią Europejską i Stanami Zjednoczonymi będą rozwijać się właściwie i bez żadnych przeszkód.

Miejsce i rola Ukrainy na geopolitycznej mapie świata.

Dla naszego kraju powstaje ważne pytanie — jak te wezwania wpłyną na przyszłość w perspektywie krótko-  i długoterminowej oraz jakie mogą być działania skierowane na minimalizację strat i możliwe otrzymanie wygranych?

Na początku zaznaczymy główne charakterystyki Ukrainy, które identyfikują ją w zewnętrznym świecie. Wówczas jak zdobyła niepodległość w 1991 roku, Ukraina odczuła nowe trudności i zagrożenia, powiązane z paradoksami i nie zrozumieniem własnych krajowych elit przede wszystkim miejsca i roli narodu w nowym światowym porządku, ich niezdolnością myśleć i działać patriotycznie. Brak doświadczenia i zrozumienia, które były niezbędne dla odnalezienia w nowym porządku świata, doprowadziły do utraty sprawowania kontroli nad potężną narodową gospodarką, do ogromnych poziomów korupcji, politycznej niestabilności.

Dobrowolne zrzeczenie się broni jądrowej i jej pełna likwidacja w 1991-1996 latach, zamknięcie Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej w 2000 roku, zdobycie obywatelskiej i demokratycznej wolności po Pomarańczowej rewolucji 2004 roku, wstąpienie do Swiatowej Organizacji Handlu w 2008 roku i inne wydarzenia wyznaczyły unikalną drogę Ukrainy do budowy niepodległego państwa.

W XXI wieku wokół Ukrainy zaistniały nowe realia. Ze jednej strony, przebywając pod potężnym wpływem Rosji, a z innej – rozwijając stosunki nowego typu z USA i Europą, Ukraina znalazła się na skrzyżowaniu nie tylko geopolitycznych, a i kulturalnych i psychologicznych interesów tych światowych centrów władzy.

Podobny podział na tle psychologicznym i kulturowym istnieje także wewnątrz kraju, dzieląc go mniej więcej na dwie równe części – wschodnią i zachodnią. Ukraina Wschodnia ściśle utożsamia się z Rosją oraz jej tradycjami, natomiast Ukraina Zachodnia – z dążeniami regionalno-narodowościowymi. Ukraińskie elity polityczne nie tylko wykazują nieumiejętność pogodzenia aspiracji obu części Ukrainy, lecz coraz bardziej pogłębiają przepaść miedzy nimi, a nawet pogłębiają ten podział poprzez poruszanie drażliwych i bolesnych tematów dla przedstawicieli różnych regionów kraju. Dryfujące na tych lokalnych rozbieżnościach i kurczowo trzymające się władzy elity cały czas uchylają się od obrony i lansowania strategicznych interesów Ukrainy.
Wówczas narod Ukrainy nie potrzebuje tych róznic. Zwykli ludzie ze wszystkich regionów Ukrainy, które tworzą materialne i kulturowe wartości, wolą żyć w pokoju i konstruktywnych stosunkach nie tylko między sobą, ale także ze wszystkimi krajami – bliskimi i dalekimi sąsiadami, a zwłaszcza z Rosją, Europą i USA.

Scenariusze rozwoju Ukrainy.

Na podstawie tych przesłanek i nowych wyzwań stojących przed Ukrainą, zbudowano scenariusze jej rozwoju z wykorzystaniem analizy SWOT w oparciu o globalne dane perspektywie krótko-i długoterminowej.

W krótkoterminowej perspektywie (do 2010 r.) Ukrainą będzie nadal zarządzać pokolenie polityków, przeważnie wychowane w starym systemie wartości. Podstawowym elementem ich zachowania jest niezdolność wspiąć się nad partyjnymi i grupowymi interesami na korzyść interesów państwa, niemożność znalezienia kompromisów z politycznymi oponentami i brak chęci konsolidacji wokół ogólnopaństwowych interesów. Oni przeważnie będą działali na zasadzie: «albo my, albo nikt».

Dlatego «krótkoterminowy okres» będzie charakteryzował się wysoką wewnętrzną polityczną i makroekonomiczną niestabilnością, na którą będzie nakładał się światowy ekonomiczny kryzys, chaotyczną walką o władzę głównych grup polityków, ich niezdolnością sformułować strategię narodowego rozwoju, narastaniem korupcji, ekonomiczną stagnacją, społeczną apatią. Przy czym społeczeństwo, jego ludzki kapitał, nie zważając na socjalne zaostrzenia, będzie głównym stabilizującym faktorem, który będzie kompensował destruktywizm przeciwdziałających politycznych ugrupowań.

Na tym etapie kryzysu przed krajem będzie stało zadanie zachować swoje silne cechy: edukację, naukę, przemysł, wysokiej jakości kapitał ludzki, stan ekologii, jak również zrobić kroki w niwelowaniu słabych wewnętrznych czynników, które podwyższają wrażliwość kraju do zewnętrznych zagrożeń. Nimi okazały się: wewnętrzna niestabilność polityczna, niestabilność makroekonomiczna, wysoka inflacja, wysoki poziom korupcji, niski PKB i tempo wzrostu, brak zrozumienia i wizji politycznej elity o miejscu i roli narodu w zglobalizowanym świecie oraz jej strategii rozwoju. W czasie kryzysu Ukraina ma docelowo skoncentrować się na wewnętrzne i regionalne rynki które są ogromne, począwszy od transportu i infrastruktury społecznej, budownictwa, rolnictwa, energetyki, inżynierii i kończąc wieloma innymi kierunkami. Na tych obszarach będą koncentrować się zasoby finansowe i ludzkie, wysiłki administracyjne, stworzone zamknięte wytwórcze i ekonomiczne cykle.

W średnioterminowym etapie odbywać się będą stopniowe zmiany starych polityków na nową generację, która która wychowywała się i zdobywała wykształcenie w nowych warunkach społeczno-politycznych i ma nowe wartości demokratyczne. Zmiana pokoleń polityków będzie o tyle szybszą i głębszą o ile dolegliwym będzie kryzys. Nowa generacja polityków będzie skłonna do kompromisu z jego politycznymi oponentami i do ich konsolidacji wokół narodowych wartości i priorytetów.

Ten przejściowy okres będzie charakteryzował się intensywną polityczną walką między finansowo-politycznymi partiami i grupami starej i nowej fali. W ciągu tego okresu z stopniowym zagasaniem będą miały miejsce wysokie ryzyka socjalnych konfliktów, będą zaznawały upadku stare polityczne sojusze, będzie nasilało socjalne rozczarowywanie, będzie zostawała wysoką korupcja.

Jednak sprzyjające warunki do wzrostu produkcji żywności, dobre warunki klimatyczne, zwiększenie efektywności szlaków tranzytowych Ukrainy, wykształcony kapitał ludzki, edukacja, parki nauki i kultury utrzymywać będą stabilne, stosunkowo wysokie pozycje. Społeczne zapotrzebowanie na wysokie kwalifikacje także będzie rosło. Dzięki temu będą zapewnione warunki dla zachowania masy krytycznej ludzi o wyższym wykształceniu, zdolnych do realizacji reform społecznych. Zostaną wybudowane nowe ramy instytucjonalne społeczeństwa, konieczne dla dalszego szybkiego rozwoju.

Na arenie międzynarodowej najprawdopodobnym dla Ukrainy będzie powrót do ciasnych stosunków ekonomicznych i politycznych z Rosją, z geostrategicznymi dążeniami której we Wschodnioeuropejskim i Eurazjatyckim regionie będą zmuszone godzić się inne centra władzy, stawiane na czele USA, UE, Japonią i Chinami.
Jak widzimy, krótkoterminowe i średnioterminowe scenariusze rozwoju Ukrainy do 2020 roku za czasowymi horyzontami zbiegają się z upadającą falą piątego K-cyklu globalnego kryzysu gospodarczego.

W dłuższej perspektywie (2020-2050 rr.), która zbiega się w czasie ze wzrostową falą szóstego cyklu K geostrategiczny potencjał Ukrainy i wysoki poziom edukacji ludzi umożliwią rozwój kapitału ludzkiego, który będzie stanowić zarazem motor napędowy i fundament („kamień węgielny”) narodu. Jeśli za cel nadrzędny postawi się kształcenie młodego pokolenia ukraińskich polityków, naukowców i dyplomatów, zdolnego konkurować w świecie, Ukraina w pierwszej połowie XXI wieku skazana będzie na sukces. Prawidłowo zaplanowane strategiczne zastosowanie wiedzy, rozwój nauki i technologii stworzy pokolenie Ukraińców, które będzie w stanie wynieść swój kraj na poziom krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Relacje Ukrainy z Rosją, Unią Europejską i Stanami Zjednoczonymi będą rozwijać się właściwie i bez żadnych przeszkód.

Aby skorzystać z tych możliwości, Ukraina musi rozwinąć szereg nowych silnych charakterystyk. W szczególności bardzo ważnym jest utrzymanie wysokiego poziomu ludzkiego potencjału i wyprowadzenie jego na jakościowo nowy stopień. Chodzi o odbudowę infrastruktury, ustanowienie wysokich technologii produkcyjnych, inwestycje w rozwój nauki i nowe technologię, wysoką uwagę na wskaźniki środowiska naturalnego. Jednocześnie intensywny rozwój gospodarki rolnej i wyjście na czołowe pozycje z zakresu zabezpieczenia znacznej części świata produkcją żywienia, a także wzmacnianie roli i rozwój jakościowych socjalnych charakterystyk muszą stać się poręczeniem sukcesu w przyszłości i uwarunkować wyzdrowienie Ukrainy po ciężkiej i długotrwałej chorobie.

Dzerkało tyżnia

Popularity: 4% [?]